Drievoudig eigenaarschap

Drievoudig eigenaarschap in de praktijk

Mijn interesse voor collectief eigendom begon tijdens een reis van vijf maanden. Het was de zomer van 2022 en we bezochten negen ecodorpen in Zweden en Denemarken. ‘We’ is in dit geval mijn grote liefde Eva, onze twee kleine meiden Aaf en Rosa (destijds vier en twee jaar oud), en ik. Ons verblijf in de ecodorpen varieerde tussen een rondleiding van anderhalf uur tot vijf overnachtingen in één en hetzelfde ecodorp.
Geïnspireerd door de verschillende gemeenschappen groeide bij ons het verlangen om zelf ook in een ecodorp te wonen. Gezamenlijk de zorg en verantwoordelijkheid dragen voor voedsel, onderdak en energie. Zorg en ondersteuning voor een ander dragen daar waar nodig, en andersom je ook gedragen voelen als jijzelf even iets extra’s nodig hebt. Meer ruimte voor het nemen van initiatief, het delen van spullen, ontmoetingen en vooral: meer tijd voor elkaar. Kortom, een manier van leven die voor ons natuurlijker aanvoelt dan hoe we nu in ‘afzondering’ van onze directe omgeving leven.

In augustus 2023 volgden Eva en ik de vijfdaagse ecodorpen workshop van GEN-NL (Global Ecovillage Network Nederland) om ons nog meer te laten inspireren in onze zoektocht naar het concreet maken van ons verlangen. Het verhaal van Henry Mentink, tijdens zijn workshop over een ‘nieuwe economie’, maakte diepe indruk op me. Hij beschreef op inspirerende wijze hoe een nieuwe economie tot stand kan komen. Onder andere door initiatief te nemen (te ondernemen) op een manier waarbij je alleen beloond wordt (bijvoorbeeld in de vorm van geld) als je een maatschappelijke bijdrage levert. Als je reële waarde toevoegt. Of andersom, hoe je voorkomt dat men geld met geld kan verdienen, zonder een bijdrage te leveren.
Henry’s verhaal zorgde ervoor dat ik nieuwe mogelijkheden zag voor mijn werkzame leven. Ik was op dat moment, na 24 jaar in loondienst te zijn geweest, zoekende. Voor Henry’s workshop richtte ik mij nog voornamelijk op een baan die vergelijkbaar was met wat ik tot dan toe had gedaan. Namelijk het aansturen van kapitaalintensieve projecten vanuit een managementteam in een grote complexe organisatie. Maar van binnen voelde ik dat ik daar eigenlijk klaar mee was. De gedachte om weer zo’n rol op me te nemen gaf me geen energie.

Op aanraden van Henry kochten we het boek ‘Vrij, Gelijk & Samenleven’¹ van Damaris Matthijsen (deelgenoot en oprichter van Economy Transformers). Nadat ik thuisgekomen enkele bladzijden las, kon ik het boek niet meer opzij leggen. Haar boek, in combinatie met het verhaal van Henry, raakten me zodanig dat ik voor mezelf een nieuw en aanlokkelijk perspectief begon te zien en begrijpen. Ik had diep van binnen een vrij negatief toekomstbeeld ten aanzien van het voortbestaan van de mensheid. Dat beeld begon nu te kantelen.
In haar boek schetst Damaris de situatie waar we ons als mensheid in bevinden. Van een economie gebaseerd op groei en uitbuiting die de Aarde uitput tot een toenemende strijd om grondstoffen en de toename van crisis situaties (klimaat, huisvesting, landbouw, energie etc.). Naast het schetsen van de situatie(s) waarin we ons bevinden, biedt het boek ook een perspectief dat enorm bij mij aansloeg, namelijk ’het vierde scenario’² (de titel van het boek van Jac Hielema, deelgenoot Economy Transformers). Een scenario waarbij je van binnen naar buiten kan en mag leven. Dat betekent, je meer laten leiden door wat je zelf wil en minder of niet door anderen. En een scenario op basis van het beeld dat alles en iedereen met elkaar verbonden is. Dat resulteert in meer ruimte voor initiatief, meer in je kracht komen en je beter in gelijkheid tot je directe omgeving kunnen verhouden. Dit alles zorgde voor een gevoel dat het mogelijk is om mijn leven anders en zinvoller in te richten, zodat het beter bij mijn mens- en wereldbeeld aansluit. Door de boeken van Damaris en Jac en zeker ook Henry’s workshop kwam ik op het idee om voor mezelf te beginnen.
In plaats van een werkomgeving doordrongen van angst, wantrouwen en strijd, kan ik me nu meer begeven onder mensen die moed, liefde en vertrouwen als uitgangspunten hanteren. Ook kan ik bewuster omgaan met de Aarde en de grondstoffen waar ik beslag op leg en kan ik ons verlangen naar een werk- en woongemeenschap concreet maken. Kortom, een nieuw scenario, waardoor ik mijn negatieve toekomstbeeld los kan laten.

Economy Transformers
Na het lezen van de boeken meldde ik me aan bij de Economy Transformers om deel te nemen aan de tweejarige basisleergang Samenlevenskunst. Economy Transformers is een beweging en een school voor en door mensen die verlangen naar een mens- en Aardewaardige samenleving. Ze zijn er voor iedereen die daar vanuit zichzelf (van binnen naar buiten) een bijdrage aan wil leveren. De basisleergang is een opleiding waarbij je onder andere leert en ervaart wat van binnen naar buiten leven is, hoe ‘het vierde scenario’ eruitziet, wat ‘vrij-gelijk-samen’ inhoudt en wat de zes sleutels zijn (Ik ben, Waarde, Eigendom, Relatie, Organisatie en Aarde). Ook leer je wat er voor nodig is om te leven en ondernemen in dit vierde scenario. Waar ik voor de zomer nog vol twijfel was over wat ik nou eigenlijk kan en wil, kreeg ik nu weer energie. Mijn vertrouwen groeide en ik zag mogelijkheden en kansen om initiatief te nemen in overeenstemming met het ‘vrij-gelijk-samen’ principe.
Eén van de zes sleutels in het gedachtegoed van Economy Transformers betreft eigendom en het hierbij behorende inzicht dat het toe-eigenen van grond, arbeid en kapitaal speculatie mogelijk maakt. En dat speculatie ervoor zorgt dat men zich kan verrijken zonder een reële bijdrage aan de maatschappij te leveren. Daarnaast is de hoeveelheid beschikbaar kapitaal eindig. Dat betekent dat een toename van kapitaal bij de één, altijd ten koste gaat van een ander. Kortom, je wil niet dat één of enkele individuen, noch de staat, grond, arbeid en kapitaal in eigendom heeft. Het zou ‘van zichzelf’ moeten zijn en blijven.

Van jongs af aan heb ik me gestoord aan de in mijn ogen onacceptabele en oneerlijke kloof tussen arm en rijk. Onacceptabel en oneerlijk, omdat ik vanuit huis heb meegekregen dat er voor iedereen plek is en zou moeten zijn. Ik heb nooit begrepen waarom zoveel mensen het normaal vinden dat inkomensverschillen zo groot kunnen zijn. Hoe komt het dat mensen geloven dat een inkomen volledig te danken is aan eigen succes (of falen)? En de vraag aan allen die daar niet in geloven: waarom waarderen en vereffenen we inspanningen dan niet op een eerlijkere wijze? Waarom worden mensen die reële waarde toevoegen (een boer, een bakker, een verzorger, een onderwijzer, etc.) in verhouding steeds slechter beloond en kunnen of mogen mensen die geld met geld verdienen, en geen reële waarde toevoegen, zoveel verdienen? Voor mij voelt het zo logisch dat toe-eigening van grond, arbeid en kapitaal de oorzaak is van de (groeiende) kloof tussen arm en rijk. Oftewel, ik zie en voel nu het immense belang en de meerwaarde van collectief eigendom.

Drievoudig eigenaarschap
Een idee dat mijn interesse wekte, is het onverhandelbaar maken van vastgoed (en dan specifiek gebouwen). Of in andere woorden, het buiten de markt houden van vastgoed. Dit geldt overigens niet alleen voor vastgoed maar ook andere vormen van kapitaal zoals bijvoorbeeld productiemiddelen, kennis, data en geld.
Huisvesting is een basisvoorziening, bedoeld voor het beschermen van de mens tegen weer en wind. De behoefte aan onderdak zou ten alle tijde centraal moeten staan en dus liet het idee om vastgoed onverhandelbaar te maken mij niet meer los.
Zonder al te veel kennis over, en ervaring met vastgoed, startte ik eind 2023 een initiatief om gemeenschappen te helpen om hun vastgoed (zowel bestaand en/of nieuw) onverhandelbaar te maken. Mijn uitgangspunt is het gedachtegoed en het concept ‘drievoudig eigenaarschap’ (vanuit vrij-gelijk-samen) van Economy Transformers. Als je dit toepast, dan maak je zowel in rechtsvormen als in de wijze van organiseren onderscheid tussen het creatief eigenaarschap (vrij, de ondernemer of de bewoner), het eeuwigdurend juridisch eigenaarschap (gelijk, de kluis voor grond en bedrijven) en het economisch eigenaarschap (samen, de vruchtgebruikers of ook wel de gemeenschap rondom de plek of de onderneming). Dit onderscheid, zowel organisatorisch als in rechtsvorm, is bedoeld om ervoor te zorgen dat er een gezonde afstemming tot stand komt tussen de gebruiker (bewoner of ondernemer) en de behoeften van de gemeenschap, zonder dat geldmotieven of vermogen een rol spelen. Dat doe je door juridisch en organisatorisch de verkoop van zowel grond als bedrijven zo moeilijk mogelijk te maken en het gebruik en de toewijzing van grond, gebouwen of geld dienstbaar te maken aan de gemeenschappen in afstemming met de creatief eigenaren (ondernemers/bewoners).
VrijCoop is hier al een mooi voorbeeld van. Verschillende woongemeenschappen zoals bijvoorbeeld Bajesdorp (Amsterdam) en Ecodorp Boekel (Boekel) zijn al bij VrijCoop aangesloten. Het drievoudig eigenaarschap uit zich bij VrijCoop ruwweg in een constructie met drie rechtsvormen; een BewonersVereniging (BeVer), een VastgoedVereniging (VaVer) en de vereniging VrijCoop. De BeVer kun je zien als een uiting van het creatief eigenaarschap (vrij), de VaVer van het economisch eigenaarschap (samen) en VrijCoop borgt tot slot het eeuwigdurend juridisch eigenaarschap. VrijCoop zorgt door hun deelname in deze constructie en met een vetorecht dat bewoners (verenigd in de BeVer) de panden kunnen verkopen.

Mijn initiatief
Met mijn initiatief ‘Vast&voorGoed - Samen onderdak’, begeleid ik op participatieve wijze gemeenschappen in alle relevante aspecten om hun gebouw (nieuw en/of bestaand) in te richten volgens het principe van drievoudig eigenaarschap. Daarnaast neem ik het initiatief om één of meerdere organen op te richten vergelijkbaar met VrijCoop. Deze organen (rechtsvormen) borgen net als VrijCoop dat een gemeenschap of de creatief eigenaren hun vastgoed niet kunnen verkopen. Ik verwacht dat op een gegeven moment de behoefte zal ontstaan aan meerdere organen. Omdat het wat mij betreft belangrijk is dat dergelijke organen niet te groot worden. Het gaat erom dat men voldoende in contact is met elkaar. Vertrouwen, en daarmee voldoende ruimte voor contact, is van belang voor een goede (samen)werking. Ook komt in dergelijke organen veel kennis samen. Ik stel mij zo voor dat in de toekomst meerdere organen per sector of per regio ontstaan die onderling ook weer met elkaar verbonden zijn.

Het eerste project waar ik onder de vlag van Vast&voorGoed aan deel mag nemen, is de voedselgemeenschap ‘Ús Iten’ van Michel Pauluis en Bregje Hamelynck in het dorpje Sibrandabuorren, Friesland. Al dan niet geheel toevallig in het dorp waar mijn vader vroeger naar de lagere school ging.
Bregje en Michel hebben het in zo’n negen jaar voor elkaar gekregen om een actieve gemeenschap van vrijwilligers om zich heen te creëren die zich inzet voor een toekomstbestendige tuinderij (Ús Hôf). De tuinderij wordt overdraagbaar gemaakt op een manier die toekomstige opvolgers niet dwingt om de prijzen te verhogen vanwege een hoge investering voor de aankoop van de grond en opstallen. Hogere prijzen zouden kunnen betekenen dat de tuinderij vele abonnementhouders (gemeenschap) kwijtraakt.
De gemeenschap van Ús Iten wil nu weer een volgende stap zetten, namelijk de grond vrijkopen en een gemeenschapsgebouw en een tuinderswoning bouwen. Beide ‘van zichzelf’ uiteraard.
Als grasgroene Economy Transformer ben ik blij dat Damaris mijn mentor wil zijn om zowel de gemeenschap en mij te helpen. Samen werken we voor Ús Iten een organisatiestructuur uit, waarbij het drievoudig eigenaarschap het uitgangspunt is. Daarvoor zullen we gebruik maken van bestaande stichtingen (BD Grondbeheer of Grond van Bestaan) en nieuwe rechtsvormen oprichten. Aanvullend zullen we ervoor zorgen dat één of meerdere overeenkomsten tussen de partijen tot stand komen.
Naast de sleutel ‘Eigendom’ hebben we ook aandacht voor andere sleutels, bijvoorbeeld de sleutels ‘Organisatie' en 'Ik ben'. Om de organisatie te ondersteunen oefenen we met de betrokkenen hoe besluitvorming en overleg op een vrij-gelijk-samen wijze er in de praktijk uitzien. Wat betreft 'Ik ben', doen we bronwerk om de intentie van het initiatief helder te krijgen en de gemeenschap deze intentie te laten ervaren. Zo zorgen we er samen voor dat collectief eigendom ook echt in de praktijk een plek krijgt.

1) Het boek ‘Vrij, Gelijk & Samenleven’
Geschreven door Damaris Matthijsen
Steeds meer mensen verlangen naar een samenleving en een economie die goed is voor alle mensen en de Aarde. Damaris Matthijsen reikt met haar boek nieuwe ideeën, begrippen en vormen aan voor zo’n wereld: de vrij-gelijk-samenleving. Na twaalf jaar werkervaring en onderzoek in de nieuwe economie, werd het tijd om die inzichten te bundelen tot het boek Vrij, Gelijk & Samenleven. Een basiswerk voor alle mensen die verlangen naar een mens- en Aardewaardige samenleving en vanuit vertrouwen in zichzelf en elkaar hieraan mee willen bouwen. Of met andere woorden, een praktijk- en doeboek, gebaseerd op nieuwe begrippen en ideeën over mens en economie. Je krijgt oefeningen aangereikt die je helpen om bestaande overtuigingen in beweging te brengen en praktische aanwijzingen en voorbeelden om tot vormen en structuren te komen die in lijn zijn met je nieuwe uitgangspunten.
Meer info

2) Het boek ‘Het Vierde Scenario’
Geschreven door Jac Hielema
In Het vierde scenario verdiept Jac zich in de grondslagen van het westerse, sociaalwetenschappelijke denken en de verschillende manieren van samenleven. Al doende ontdekte hij dat de uitwisseling en toewijzing van grond, arbeid en kapitaal niet alleen via de markt (kapitalisme), de staat (communisme) of een combinatie van die twee georganiseerd kunnen worden (het zogenoemde Rijnlandse model), maar ook buiten markt en staat om, liefdevol van binnenuit, in goed onderling overleg. 
Meer info