Collectief eigendom in de boekenwereld

Deze twee unieke boekwinkels, gelegen in totaal verschillende wijken van Amsterdam, zetten zich af tegen de status quo van de moderne boekenmarkt. In een tijd waarin onafhankelijke boekhandels onder druk staan door de opkomst van grote ketens en digitalisering, kiezen deze winkels bewust voor gedeeld eigenaarschap. Dit stelt hen in staat niet alleen te overleven, maar ook een betekenisvolle bijdrage te leveren aan hun gemeenschap.

Ondanks hun verschillende achtergronden en werkwijzen delen beide boekwinkels dezelfde kernwaarden: het draait om de gemeenschap, niet om de winst. Hun verhalen bieden niet alleen een blik op de mogelijkheden die collectief eigendom biedt, maar ook op de uitdagingen die dit met zich meebrengt.

Cultureel Boekencentrum Nieuw-West

De laatste boekwinkel in Nieuw-West
Op de Tussen Meer in Osdorp, vind je de enige boekenwinkel van Nieuw-West. Boekhandel Meck & Holt werd zo’n 40 jaar geleden opgericht en is sindsdien niet alleen een boekhandel, maar ook een ontmoetingsplek voor buurtbewoners. Achter de gevels van dit boekenparadijs staan echter grote veranderingen op de planning nu het pensioen van eigenaar Eddie Mekkelholt nadert.

Zonder opvolger dreigt de boekwinkel zijn deuren te moeten sluiten en dat zou een enorme domper zijn voor Nieuw-West, een wijk met 160.000 inwoners, vergelijkbaar met de stad Haarlem. De wijk zou dan beroofd worden van haar enige en laatste boekhandel. Dit scenario komt helaas steeds vaker voor in de boekenbranche, waar kleine, zelfstandige winkels steeds meer moeite hebben om te overleven als gevolg van de opkomst van online giganten als Bol.com, dalende leesaantallen en veranderende consumptiepatronen.

De plannen voor Cultureel Boekencentrum Nieuw-West (CBNW) moeten dit scenario voorkomen. Met de transitie naar een coöperatief model, gedragen door buurtbewoners en vrijwilligers, wil het boekencentrum de winkel ontwikkelen tot een broedplaats voor activiteiten zoals lezingen, boekpresentaties, schrijfwedstrijden en het jaarlijkse boekengala. De sluiting van deze laatste boekwinkel zou namelijk niet alleen een verlies zijn voor de boekenliefhebbers, maar ook voor de gemeenschap. In een diverse wijk als Nieuw-West, waar de behoefte aan verbinding groot is, is een culturele plek als deze erg waardevol.

De sluiting van deze laatste boekwinkel zou namelijk niet alleen een verlies zijn voor de boekenliefhebbers, maar ook voor de gemeenschap.

Het ontstaan van de coöperatie
Midden jaren 80 dreigde de boekhandel van Eddie Mekkelholt ’s broer, gevestigd op de Tussen Meer, failliet te gaan. Eddie, destijds docent economie in Leiden, sprong bij en nam de winkel over. Eddie bleek niet alleen econoom, maar ook een gepassioneerde boekverkoper. Hij opende zelfs twee extra vestigingen, op het Osdorpplein en de Johan Huizingalaan, om heel Nieuw-West van boeken te voorzien.

Maar tijden veranderen. De boekhandel, die nu nog steeds opereert als een BV, kampt met de uitdagingen van de moderne tijd en het naderende pensioen van Eddie bracht de toekomst van de boekhandel in gevaar. Dit leidde tot het idee om het bedrijfsmodel te veranderen in een model waarin zowel een ondernemer als een coöperatie naast elkaar bestaan. De ondernemer zou de winkel professioneel runnen, terwijl de coöperatie ondersteuning zou bieden omtrent activiteiten, vrijwilligers en betrokkenheid van de gemeenschap.

In februari 2024 werd de coöperatie opgericht door de drie bestuursleden Ronald Mauer, Eddie Mekkelholt en Niko Koers. Het idee om een coöperatie op te richten kreeg al snel brede steun uit de buurt. Meer dan honderd mensen spraken hun intentie uit om lid te worden van de coöperatie en daarmee een eenmalige bijdrage van €1.000 te betalen. Dit bedrag dient als lidmaatschapsgeld en vormt het startkapitaal van de coöperatie. Het geld zal echter pas geïnd worden zodra er een concreet plan ligt voor de toekomst van de boekhandel.

Oorspronkelijke was het idee dus dat de coöperatie náást de BV zou bestaan met de BV in handen van de ondernemer. Twee vrouwen, die al vrijwilligers waren in de boekwinkel, boden zich aan als mogelijke ondernemers. De coöperatie zou dan minderheidsaandeelhouder worden met 2% van de aandelen, waarmee ze invloed kon uitoefenen op belangrijke beslissingen, zoals het behoud van de boekwinkel in Nieuw-West. De ondernemer zou verantwoordelijk worden voor de dagelijkse gang van zaken in de boekhandel en de coöperatie zou hierbij ondersteuning bieden door vrijwilligers te leveren, activiteiten te organiseren en financiële steun te bieden indien nodig. Echter, de twee potentiële ondernemers moesten afhaken. Hierdoor staat de coöperatie nu voor de keuze om zelf de bedrijfsvoering op zich te nemen.

Waarom een coöperatie?
De coöperatie heeft twee duidelijke doelen: het behoud van de laatste boekwinkel in Nieuw-West en de winkel tegelijkertijd een nieuw leven inblazen door meer activiteiten te organiseren, een bredere doelgroep aan te spreken en de bedrijfsvoering toekomstbestendig te maken. Volgens Niko Koers ligt de kracht van de coöperatie in de betrokkenheid van de gemeenschap: "Het is hartstikke leuk dat je als vrijwilligers veel kunt bedenken en doen.” Toch blijft het vinden van een ondernemer de voorkeur houden: "We hebben dit jaar nodig om ons als coöperatie voor te bereiden, maar mocht er nu een ondernemer in beeld komen, dan zou dat ideaal zijn."

Het idee om de boekhandel als coöperatie voort te zetten werd deels geïnspireerd door de Coöperatieve Nieuwe Boekhandel in Bos en Lommer, die na het stoppen van de eigenaresse werd voortgezet met hulp van tientallen buurtbewoners die een aandeel kochten. Hieruit leerden ze dat vrijwilligerswerk alleen niet genoeg is om een boekhandel draaiende te houden. Niko, legt het als volgt uit: "Een boekhandel is een kwartjesbusiness en je bent er gewoon 24 uur per dag mee bezig." Daarnaast, zegt hij, “een boekhandel is gewoon een onderneming. Dat moet je niet allemaal als vrijwilligers willen doen.”

De keuze voor een coöperatie in plaats van een stichting werd bewust gemaakt: "Een stichting mag geen winst maken en wij willen juist winst maken voor de coöperatie," licht Niko toe. Hoewel collectief eigendom in eerste instantie niet draait om winstmaximalisatie, betekent dat niet dat winst maken altijd wordt vermeden. In sommige gevallen is het juist een noodzakelijk middel om de continuïteit van het initiatief te waarborgen. "We willen het geld dat de leden inleggen terug kunnen betalen, en daarvoor moet je winst maken.” Of dit een tijdelijk of permanent doel is, hangt af van de fase waarin de coöperatie zich bevindt en de behoeften van de leden. “Bovendien heeft een coöperatie een ander gevoel.” Legt Niko uit: “Het is een vereniging; je hebt leden, je houdt vergaderingen, mensen voelen zich meer verbonden." Het hoogste orgaan van de coöperatie is de ledenvergadering die een of twee keer per jaar wordt gehouden. Naast de coöperanten zijn er veel vrijwilligers actief, die niet allemaal coöperant zijn, maar via het huishoudelijk reglement wel inspraak hebben.

Hoewel er nog veel werk gedaan moet worden om mensen te betrekken bij de coöperatie, ziet Niko daar zeker kansen: "Het vergt heel veel netwerkenergie, maar dat zou een belangrijke taak kunnen zijn voor een groepje vrijwilligers."

De coöperanten en vrijwilligers
De mogelijke sluiting van CBNW zorgde voor een golf van solidariteit in de buurt. De honderd toekomstige coöperanten, met uiteenlopende achtergronden en motivaties, delen één gemeenschappelijk doel: het behoud van deze bijzondere plek in Nieuw-West. Niko Koers licht de motivatie van de coöperanten toe: "Sommige mensen vinden het ideologisch van belang dat er in zo’n wijk gewoon een boekwinkel is." Maar de coöperanten komen niet allemaal uit de buurt. Ook mensen die de boekhandel gewoon een fijne winkel vinden, of er in het verleden veel boeken hebben gekocht, sluiten zich aan. Sommigen wonen zelfs in de grachtengordel, maar vinden het belangrijk dat een wijk als Nieuw-West een eigen boekhandel heeft.

Hoewel de meesten bereid zijn om €1000 in te leggen, zijn er ook mensen die hun steun op andere manieren willen betuigen. Zo’n 50 à 60 vrijwilligers zetten zich al voor de boekhandel in en hun betrokkenheid is van groot belang voor het CBNW. De vrijwilligers zijn niet alleen onmisbaar voor de dagelijkse gang van zaken in de winkel, maar ook voor het organiseren van activiteiten, het opzetten van de tweedehands boekenafdeling, het ondersteunen van de penningmeester, het benaderen van klantengroepen en het bedenken en organiseren van lezingen. Roelie Duyvendak, een van de vrijwilligers, coördineert alle vrijwilligers. Zij kent ieders talenten en interesses en zorgt ervoor dat iedereen zich gewaardeerd en betrokken voelt. Deze combinatie van financiële steun en actieve betrokkenheid vormt de basis voor het coöperatieve model.

Diversiteit en inclusie
CBNW is meer dan alleen een boekhandel. Het is een cultureel centrum gedreven door de ambitie om de hele wijk te bereiken. Deze ambitie brengt ook uitdagingen met zich mee, met name op het vlak van diversiteit en inclusie.

Nieuw-West is een diverse wijk met een grote populatie van Marokkaanse, Turkse en andere nationaliteiten. Niko Koers erkent de uitdaging om deze groepen beter te bereiken: "Ik vind dat wij een enorme verantwoordelijkheid hebben naar alle mensen die hier wonen, die niet wit en grijs zijn". Hoewel deze groepen wel de winkel bezoeken, zijn ze ondervertegenwoordigd in de klantenkring. Niko vermoedt dat dit te maken kan hebben met een andere leescultuur, maar ook met het aanbod van de boekhandel: "Voor ons heeft het ook te maken met dat wij niet aanbieden wat ze misschien willen hebben, of niet op de manier waarop ze zouden willen, omdat we dat gewoon niet weten." Het bereiken van deze diverse bevolkingsgroepen is dan ook erg belangrijk voor de coöperatie. Op de vraag of hij mogelijkheden ziet om onderzoek te doen naar de behoeften en leesvoorkeuren van deze groepen, antwoordt hij: "Ja, ja, jazeker. Dat zou een hele goede zijn."

De samenwerking met het Nationaal Programma, “Wij zijn Nieuw-West”, biedt perspectief. Dit programma, dat gericht is op de sociaaleconomische ontwikkeling van de wijk, staat erg open voor coöperaties en is bereid om CBNW te ondersteunen. Niko hoopt met name op steun op het gebied van marketing en vraagstimulering, met de focus op het bereiken van mensen uit andere culturen. Een van de grootste struikelblokken voor het Boekencentrum is het gebrek aan expertise op het gebied van marketing. Pogingen om jongeren te bereiken via socialmediaplatforms liepen bijvoorbeeld op niets uit door een gebrek aan tijd en kennis binnen het team. De steun is dan ook zeer welkom volgens Niko maar, zegt hij “In principe, vind ik, dat je geen subsidiejunk moet willen zijn, dus het is leuk als zoiets erbij kan komen maar niet als basis."

Waar de coöperatie in plan A slechts een ondersteunende rol zou spelen, wordt zij in Plan B volledig verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering.

Plan B: de coöperatie als winkelier
Wat voor CBNW een ideale situatie leek, een coöperatie die naast de BV opereert om hulp te bieden, heeft niet gebracht wat werd gehoopt doordat de twee mogelijke ondernemers moesten afhaken. “Dat model is een beetje op z’n gat gegaan,” vertelt Niko Koers nuchter. “We hebben geen andere ondernemers gevonden, dus dit is nu de fase waarin we plan A on hold hebben gezet en zijn begonnen plan B uit te werken”. Plan B is ambitieus: de coöperatie wordt zelf de eigenaar van de boekhandel.

Deze verandering heeft ingrijpende gevolgen voor de plannen en de dagelijkse werking van de boekhandel. Waar de coöperatie in plan A slechts een ondersteunende rol zou spelen, wordt zij in Plan B volledig verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering. Dit betekent dat de coöperatie nu als winkelier moet opereren, met alles wat daarbij komt kijken.

Niko benadrukt dat er een aantal essentiële veranderingen nodig zijn om Plan B te doen slagen. Het belangrijkste doel is om de risico’s te beperken en de bedrijfsvoering eenvoudiger te maken. Eén van de eerste stappen is het beëindigen van de sigarettenverkoop. Daarnaast zal de grote voorraad boeken worden afgebouwd. “Mensen snuffelen toch niet meer”, merkt Koers op. “Ze hebben iets in hun hoofd, dat bestellen ze dan en komen het afhalen”. De winkel zal meer moeten inspelen op deze trend door online bestellen en afhalen te stimuleren, terwijl het aanbod boeken in de winkel zelf kleiner wordt. Deze aanpak sluit aan bij de huidige situatie, waarin al 50% van de omzet uit bestellingen komt.

De grootste uitdaging nu, is het vormen van een nieuw bestuur. Niko Koers ziet zichzelf niet meer in die rol: "Ik ben 77, ik ga dat niet meer doen. We hebben jongere, energieke mensen nodig die met passie de winkel willen leiden,” legt hij uit. Maar leeftijd is niet alles bepalend: “In ieder geval iemand die er vreselijk veel lol in heeft,” voegt hij eraan toe.

Tot slot is er de realiteit van een mogelijke mislukking. “Over een jaar gaat de huidige eigenaar met pensioen en dan moet het rond zijn," stelt Niko. Als plan B niet slaagt, dreigt plan C in werking te treden: “liquidatie.” Met de grote betrokkenheid van vrijwilligers, coöperanten en buurtbewoners is er echter genoeg reden om optimistisch te blijven en uit te kijken naar een lange toekomst die het Cultureel Boekencentrum Nieuw-West hopelijk nog voor zich heeft.

Het Fort van Sjakoo

Gelegen aan de rand van de oude binnenstad van Amsterdam in de Jodenbuurt, vind je Het Fort van Sjakoo. Een boekwinkel die zich niet laat vergelijken met de grote ketens of zelfs de meeste onafhankelijke zaken. In plaats van bestsellers of de nieuwste romans, biedt deze winkel boekenkasten vol met een breed scala aan links-politieke en maatschappijkritische literatuur. Het is een plek waar je niet alleen boeken vindt, maar ook een rijke geschiedenis die het unieke karakter van de winkel bepaalt.

Naast de geschiedenis en bijzondere boekencollectie is er nog iets wat het Fort van Sjakoo onderscheid van andere winkels, namelijk de manier waarop de winkel wordt gerund. Het is immers een winkel in collectief eigendom, waar een enthousiaste groep vrijwilligers hun tijd en energie steekt in het draaiende houden van deze unieke plek. De winkel wordt beheerd zonder winstoogmerk, waarbij elke verdiende euro weer terugvloeit naar de winkel zelf of wordt aangewend om andere sociale initiatieven te ondersteunen.

De geschiedenis van het Fort
De geschiedenis van Het Fort van Sjakoo begint in 1975, toen het pand werd gekraakt als reactie op de grootschalige sloop van de Joodse buurt. De hele buurt was toen een grote kale vlakte. Na de Tweede Wereldoorlog waren veel panden door verwaarlozing bouwvallig geworden, mede doordat bewoners van omliggende buurten er tijdens de hongerwinter hout hadden gehaald om mee te stoken. Daarnaast werden de resterende gebouwen in de jaren 60 en 70 massaal gesloopt. De aanleg van een metrolijn vereiste diepe bouwputten, en de ambitieuze plannen voor een snelweg en kantoorgebouwen dwars door de wijk zouden een groot deel van de buurt onbewoonbaar maken​.

De lokale bevolking reageerde op deze plannen met veel verzet. Een groep bewoners richtte de actiegroep Nieuwmarkt op, die zich verzette tegen de grootschalige sloop. De aanleg van de metro kon niet worden gestopt, maar de plannen voor de snelweg en kantoorkolossen werden uiteindelijk wel ingetrokken. Omdat de uitvoering van deze plannen veel langer duurde dan verwacht, werden in de tussentijd steeds meer panden gekraakt door de actiegroep om verdere leegstand te voorkomen. In 1975 werd ook het pand gekraakt waarin twee jaar later de boekwinkel zou worden geopend.

De boekwinkel is ontstaan uit een netwerk van activisten die verbonden waren aan gelijkgestemde groepen in steden als Kopenhagen, Berlijn, Londen en Parijs. Deze groepen wisselden veel informatie en materiaal met elkaar uit, waaruit het idee ontstond om een fysieke plek te creëren voor deze informatie-uitwisseling. Toen de distributeur van anarchistische boeken, Bas Moreel, stopte met zijn activiteiten zocht hij een bestemming voor zijn restvoorraad. Zo ontstond Het Fort van Sjakoo als winkel en ontmoetingsplek, volledig gerund door vrijwilligers

Het ontstaan van de stichting
In de beginjaren was de organisatie nog ongeorganiseerd en bestond het gevaar dat de krakers uit het pand gezet zouden worden. Pas in de jaren 80 veranderde dit. De plannen voor een kantoorkolos op de plek van het pand werden definitief van tafel geveegd en de gemeente besloot de gekraakte panden in de buurt op te kopen. Deze werden vervolgens verkocht aan Woningbedrijf Amsterdam dat met de bewoners en gebruikers van de panden huurcontracten afsloot. Het Fort van Sjakoo kreeg een laagdrempelige huurprijs, wat het mogelijk maakte om de winkel voort te zetten.

Met de legalisatie van het pand in de tweede helft van de jaren 80 werd ook de basis gelegd voor de oprichting van een stichting. Het doel was om de boekwinkel te beheren en de financiën op een professionele manier te regelen, zodat de winkel toekomstbestendig zou worden. De stichting gaf structuur aan het collectieve karakter van de winkel, zonder afbreuk te doen aan de idealen waarmee alles ooit was begonnen.

De nieuwe eigenaar wilde de huur “marktconform” maken met een verhoging van maar liefst 900%. Voor een winkel die volledig door vrijwilligers werd gerund zonder winstoogmerk, was dit onhaalbaar.

Eind jaren 90 kwam Het Fort van Sjakoo opnieuw onder druk te staan. Woningbedrijf Amsterdam, inmiddels omgedoopt tot Ymere, werd geprivatiseerd. Begin jaren 2000 kreeg de winkel net als vele anderen, een brief op de mat met slecht nieuws. De nieuwe eigenaar wilde de huur “marktconform” maken met een verhoging van maar liefst 900%. Voor een winkel die volledig door vrijwilligers werd gerund zonder winstoogmerk, was dit onhaalbaar.

De vrijwilligers lieten het er niet bij zitten en vroegen hun achterban om hulp. “We kregen van alle kanten bijval” verteld Jeroen, een van de vrijwilligers van het Fort. “Mensen van vroeger die hier klant waren geweest en de deur hadden platgelopen, mensen die hier gewerkt hadden of sowieso in sociale bewegingen in Amsterdam actief waren geweest, maar ook raar genoeg van de Kamer van Koophandel. Reuring veroorzaken, dat was het plan en dat kwam er. Onder andere door de gevel van het binnenstadkantoor van Ymere te beschilderen met verf in alle kleuren van de regenboog en het kantoor zelfs te bezetten. Tijdens een debat in de Mozes en Aäronkerk werd gezamenlijk nagedacht over manieren om de huurverhogingen in heel Amsterdam tegen te gaan.

Ymere hield echter voet bij stuk en dreigde met juridische stappen. Er werd een rechtszaak aangespannen om de huurprijs vast te stellen waar een verhoging van 400% als “redelijk” compromis werd voorgesteld. Voor het collectief was ook dit geen oplossing. “Het voelde als uitstel van executie,” legt Jeroen uit. “Over vijf jaar kon het weer opnieuw gebeuren en tien jaar later weer.”

In een laatste poging om de winkel te redden, stelde het collectief voor om het pand te kopen. Buiten alle verwachtingen om stemde Ymere in. “Ze zeiden direct ja,” herinnert Jeroen zich. “Ze waren er echt helemaal klaar mee blijkbaar.” Het aanbod was 70% van de marktwaarde, met de afspraak dat, bij een eventuele verkoop, het pand weer aan hen zou worden aangeboden voor 70% van de dan geldende marktwaarde. De aankoopprijs van €200.000 was een enorm bedrag voor het collectief, maar de vrijwilligers slaagden erin het geld bijeen te brengen met een combinatie van donaties, renteloze leningen en acties zoals de verkoop van schuldpapieren.

Het collectief
Naast het collectief van enthousiast vrijwilligers die de winkel beheert, is er een tweede stichting betrokken bij Het Fort van Sjakoo, namelijk Stichting Stort voor het Fort. Deze stichting is verantwoordelijk voor het pand en verhuurt de ruimte tegen een schappelijke prijs aan de boekwinkel. Het doel van de stichting is om ervoor te zorgen dat, mocht de boekwinkel het slecht doen, de mensen die de aankoop van het pand hebben gesteund, hun geld niet kwijtraken.

De besturen van beide stichtingen bestaan uit mensen die niet in de winkel werken. Over het algemeen is het ook een zogenaamd "slapend bestuur." Dit betekent dat zij slechts één keer per jaar bijeenkomen. Tijdens deze bijeenkomst krijgen ze het financieel jaarverslag te zien en bespreken ze soms grote ondersteuningsoperaties of leningen. De dagelijkse beslissingen worden echter genomen door de vrijwilligers. “We gaan niet voor ieder wissewasje het bestuur lastigvallen. Dat willen ze ook helemaal niet.” aldus vrijwilliger Jeroen. Alleen als het om grotere bedragen gaat, wordt het bestuur geraadpleegd.

De winkel heeft momenteel een grote groep van ongeveer 22 vrijwilligers. "Dat is heel veel. Zoveel zijn er nog nooit geweest," merkt Jeroen op. Het werken met vrijwilligers brengt een unieke dynamiek met zich mee. Het kan soms uitdagend zijn om de verschillende capaciteiten en het verantwoordelijkheidsgevoel van de vrijwilligers op elkaar af te stemmen. “Iedereen is anders, leert op zijn eigen tempo en heeft verschillende interesses,” geeft Jeroen aan. Dit betekent dat er altijd een beetje gezocht moet worden naar een middenweg, waarbij sommigen meer initiatief nemen en anderen meer op de achtergrond blijven.

Ondanks deze verschillen proberen de vrijwilligers elkaar te helpen. Kennis en vaardigheden worden met elkaar gedeeld, zodat iedereen van elkaar kan leren. Als iemand iets niet weet, kan diegene het altijd aan een andere vrijwilliger vragen. Het delen van kennis is belangrijk, aangezien alle vrijwilligers een aantal basisvaardigheden moeten beheersen om de winkel draaiende te houden.

Nieuwe vrijwilligers worden op een organische manier geworven. Vaak zijn het mensen die al een tijdje in de winkel komen, de collectie inspirerend vinden en enthousiast raken over het feit dat de winkel door vrijwilligers wordt gerund. "Heel veel mensen denken in eerste instantie dat iedereen hier betaald wordt en dat het gewoon een commerciële tent is," vertelt Jeroen. “Wanneer ze ontdekken dat de winkel volledig door vrijwilligers wordt gerund, bieden ze vaak zelf aan om mee te helpen.” Potentiële vrijwilligers sturen een mail met hun motivatie, waarin ze vertellen wat ze leuk en inspirerend vinden en wat ze eventueel missen. Op basis daarvan worden de vrijwilligers geselecteerd.

De interne werkwijze
De vrijwilligers van Het Fort van Sjakoo delen samen de verantwoordelijkheid voor het draaiende houden van de winkel. Iedereen die in de winkel werkt, moet beschikken over een aantal basisvaardigheden. "Van een aantal dingen moet je gewoon weten hoe die werken," zegt Jeroen, "het heeft geen zin om hier te zitten als je niet eens weet wat je moet doen als iemand boeken wil komen afrekenen bij wijze van spreken." Naast deze basisvaardigheden zijn er ook taken die meer gespecialiseerde kennis of vaardigheden vereisen. De vrijwilligers hebben deze taken onderling verdeeld, rekening houdend met hun eigen interesses en talenten. Zo zijn er een aantal mensen die zich bezighouden met IT en software, terwijl anderen de boekhouding verzorgen. Ook het bijhouden van nieuwe boeken is een taak die door enkele vrijwilligers wordt uitgevoerd.

De vrijwilligers zijn niet alleen verantwoordelijk voor het draaiende houden van de winkel maar ook voor het onderhoud van het pand. De afgelopen jaren is er veel werk verzet om het pand op te knappen, zoals het brandveilig maken van het plafond, het renoveren van een opslaghok, het leggen van een nieuwe vloer en het schilderen van de winkel. Deze taken worden vaak uitgevoerd door de klussers onder de vrijwilligers. Deze verdeling van taken zorgt ervoor dat de winkel efficiënt kan functioneren en dat iedereen op zijn of haar manier bijdraagt.

Een breed publiek
Het Fort van Sjakoo trekt een divers publiek aan. Je vindt er vaste klanten die al decennialang regelmatig langskomen, toeristen die de winkel toevallig ontdekken en buitenlandse bezoekers die er speciaal voor langskomen. Sommige mensen kennen de winkel van naam en komen gericht voor de unieke collectie, terwijl anderen de winkel bij toeval tegenkomen tijdens een wandeling door de buurt. Het is een plek waar mensen samenkomen voor meer dan alleen de boeken. Er zijn zelfs Amsterdammers die uit alle hoeken van de stad naar Het Fort van Sjakoo komen, puur voor de koffie, zonder een blik op de boeken te werpen. Dit laat zien dat de winkel niet alleen een boekenhandel is, maar ook een ontmoetingsplek.

Bij Het Fort van Sjakoo ligt de verantwoordelijkheid formeel bij het bestuur, maar in de praktijk is het het vrijwilligerscollectief dat de beslissingen neemt.

Het stichtingsmodel
De keuze voor een stichtingsmodel, in plaats van een coöperatie zoals bij Cultureel Boekencentrum Nieuw-West, was een bewuste keuze voor Het Fort van Sjakoo. Jeroen legt uit dat bij een coöperatie de leden in principe gezamenlijk beslissen over de koers van het bedrijf tijdens de algemene ledenvergadering. Bij Het Fort van Sjakoo ligt de verantwoordelijkheid formeel bij het bestuur, maar in de praktijk is het het vrijwilligerscollectief dat de beslissingen neemt. Het bestuur heeft hierbij een meer controlerende rol.

Een belangrijk kenmerk van een stichting is dat het geld binnen de organisatie blijft en niet wordt uitgekeerd aan de mensen die er werken of aan bestuursleden. Alle medewerkers en bestuursleden zijn onbezoldigd, hoewel een stichting in theorie wel een winkel kan beheren waarbij mensen betaald worden. "Wij hebben vanaf het begin af aan gezegd dat we geen loonvormend bedrijf willen zijn," geeft Jeroen aan. Hij gelooft dat betaalde krachten tot een scheefgroei kunnen leiden, waarbij betaalde medewerkers meer de touwtjes in handen nemen en vrijwilligers minder doen.

Het geld dat Het Fort van Sjakoo overhoudt, wordt dus ook niet verdeeld onder de vrijwilligers, maar geïnvesteerd in andere initiatieven. "Het geld wat we eventueel overhouden, stoppen we in andere dingen. Als het niet in de winkel zelf is, zoals een uitbreiding van assortiment, proberen we externe mensen, initiatieven of groepen te helpen," vertelt Jeroen. Zo ondersteunen ze bijvoorbeeld de anarchistische bibliotheek in de Bollox, die hierdoor niet meer afhankelijk is van benefietavonden voor de aanschaf van nieuwe boeken. Daarnaast proberen ze alternatieve structuren, zoals de Nieuwe Meent en Bajesdorp, te ondersteunen en in stand te houden door praktische hulp te bieden.

Initatieven
Zoals eerder al duidelijk werd, is Het Fort van Sjakoo meer dan alleen een boekwinkel. Om de sfeer van een ontmoetingsplek te versterken, worden er regelmatig activiteiten georganiseerd. Zo biedt de winkel een podium voor boekenpresentaties en discussieavonden die regelmatig uitmonden in inspirerende gesprekken. Hoewel deze activiteiten niet wekelijks plaatsvinden, zijn ze wel kenmerkend voor de unieke sfeer van het Fort. Jeroen vertelt dat het initiatief voor deze activiteiten vaak bij de auteurs zelf ligt: “Ongeveer 85% van de activiteiten komt op deze manier tot stand, wanneer auteurs zelf contact opnemen met de winkel om een presentatie te geven.” Als er een klik is met de auteur, proberen de vrijwilligers een evenement te hosten. Het Fort probeert ongeveer zes keer per jaar een activiteit te organiseren, soms vallen er meerdere evenementen in een korte tijd.

Eens in de zoveel jaar geeft het Fort ook zelf een boek uit. Vaak zijn dit werken van auteurs die niet weten hoe ze hun werk moeten verspreiden. De winkel biedt deze schrijvers een platform om hun werk onder de aandacht te brengen, bijvoorbeeld door het toekennen van een ISBN, zodat de boeken in andere winkels besteld kunnen worden. Zo heeft Het Fort onder andere een kraakhandleiding herschreven na het kraakverbod, net als een handleiding voor arrestanten met informatie over rechten en plichten bij een arrestatie. Ook werd er een boek over de geschiedenis van actieposters gepubliceerd, met een cd-rom met duizenden posters. Deze uitgaven illustreren de betrokkenheid van Het Fort bij sociale en politieke thema's.

Het Fort van Sjakoo is een unieke plek met een rijke geschiedenis en een sterke ideologie. Bezoekers worden uitgenodigd om de winkel zelf te komen ervaren en te ontdekken wat het te bieden heeft. "Laat mensen vooral komen kijken. We hebben van alles. Op de site kun je ook op allerlei trefwoorden rubrieken bekijken wat er hier te vinden is," roept Jeroen als laatste op.

Conclusie
Hoewel beide initiatieven zich inzetten voor gedeeld eigenaarschap en gemeenschapsvorming, verschillen ze in aanpak en achtergrond.
Cultureel Boekencentrum Nieuw-West staat symbool voor transitie en vernieuwing. Het coöperatieve model dat hier wordt geïntroduceerd, benadrukt de kracht van samenwerking tussen buurtbewoners, klanten en vrijwilligers. Dit initiatief transformeert een traditionele winkel tot een cultureel centrum, met de nadruk op het verbinden van de diverse gemeenschap in de wijk.
Het Fort van Sjakoo daarentegen ademt historie en activisme. De winkels heeft zijn wortels in de kraakbeweging en heeft sindsdien hard moeten vechten om te blijven bestaan. De keuze voor het stichtingsmodel biedt een structuur die het mogelijk maakt om op duurzame wijze een nichepubliek te bedienen met een unieke collectie.

Of het nu gaat om het behouden van de laatste boekwinkel in een uitgestrekte wijk zoals Nieuw-West, of om een historisch activistische plek in het hart van Amsterdam, beide winkels tonen hun toewijding aan de gemeenschap en hun veerkracht in een tijd waarin kleine, onafhankelijke boekhandels het moeilijk hebben. Ze bieden een alternatief voor het marktgerichte model en laten zien hoe collectief eigenaarschap meerwaarde kan creëren.

Cultureel Boekencentrum Nieuw-West
Tussen Meer 46, 1068 GC Amsterdam
www.cbcnw.nl

Fort van Sjakoo
Jodenbreestraat 24, 1011 NK Amsterdam
www.sjakoo.nl