Arbeiderscoöperaties

Arbeiderscoöperaties, ook wel co-ops, zijn zelf-bestuurde ondernemingen in collectief bezit die democratisch gecontroleerd worden door hun leden, die arbeider-lid of arbeider-beheerder zijn. In tegenstelling tot conventionele bedrijven, waar beslissingen worden genomen door individuen met een beperkte connectie tot de dagelijkse gang van zaken, heeft bij arbeiderscoöperaties iedere arbeider een stem. Traditionele bedrijven lopen het hoogste risico op sluiting binnen hun eerste 3 tot 5 jaar. Arbeiderscoöperaties hebben globaal gezien een aanzienlijk grotere overlevingskans, gemiddeld 30% groter. Niet alleen zijn ze weerbaarder, ze voorzien ook in meer loonflexibiliteit and arbeidsstabiliteit door het welzijn van hun werknemers altijd voorop te stellen. Zodoende zijn werknemerstevredenheid, vertrouwen, gezondheid en toewijding bijzonder positief in deze ondernemingen.

De oorsprong van arbeiderscoöperaties -zeker in Europa- kan worden teruggevoerd naar de Industriële Revolutie, waar het een antwoord vormde op de uitwassen van het industriële kapitalisme, het bedreigde bestaan van arbeiders and de onbetrouwbare salariëring. De coöperatieve beweging schoot wortel in de schrijfsels van socialistische denkers als Robert Owen, die vaak wordt gezien als de vaderfiguur van de beweging. Later benaderde de Britse fysicus en filantroop Dr. William King de ideeën van Owen praktischer en hij richtte The Co-operator op: een maandelijks tijdschrift voor praktisch advies. Kort daarna ontstond de door consumenten beheerde Rochdale Society of Equitable Pioneers. Deze organisatie, bestaande uit handelaren, werd een van de eerste succesvolle coöperaties, door hun leden en de gemeenschap te voorzien van voedsel. De coöperatieve beweging zoals we het vandaag de dag kennen, kwam in de jaren ’60 van de vorige eeuw boven water in de vorm van collectief eigendom. In dit systeem bezitten de leden ieder maximaal één aandeel, om daarmee het egalitaire ethos te bewaken.

Hoe verschillen arbeiderscoöperaties van andere typen collectief eigendom?
Hoewel arbeiderscoöperaties een vorm van collectief eigendom zijn verschillen zij van andere modellen in focus, doelstelling en bestuursstructuur. De meeste, zo niet alle, coöperatieve modellen delen democratische principes, maar verschillen in hun doelen en eigendomsrechten. In een arbeiderscoöperatie ligt de focus op de werknemers. De bij de ondernemingszaken betrokken individuen oefenen op die manier controle uit over het bestuur en zij delen in de winst. Dit verschilt van consumenten coöperatieven, zoals supermarktcoöperaties, omdat deze worden beheerd en draaiende gehouden ten gunste van de consument.  

Hoe functioneren arbeiderscoöperaties?
In deze ondernemingen worden belangrijke beslissingen collectief genomen door de werknemers, vaak door ALV’s of gekozen commissies. Werknemers nemen deel aan de beleidsvorming en beslissen mee over lonen en winstuitkering. Normaal gesproken wordt de winst verdeeld onder de werknemers, waarbij er wordt gekeken naar bijdragen in de arbeid in plaats van hun kapitaalinvestering.
Arbeiderscoöperaties geven doorgaans de voorkeur aan duurzame groei en gemeenschapswelzijn boven korte termijn winsten. De dagelijkse gang van zaken mag dan nog wel eens voorbijgaan aan de directeuren; deze directeuren zijn vaak wel aangesteld door de arbeiders. Dit model promoot eerlijkheid en bemoedigt een lange termijn verbintenis van werknemers: over het algemeen leidt dat tot een grotere tevredenheid en productiviteit. Het maakt deze organisatievorm een aantrekkelijk alternatief voor traditionele corporale structuren.

Arbeiderscooperaties over de wereld

Spanje: De Mondragon Corporatie

Misschien wel het bekendste voorbeeld van een arbeiderscoöperatie is de Mondragon Corporatie, in het Spaanse Baskenland. Sinds een groep jonge arbeiders onder leiding van een Katholieke priester de corporatie oprichtte, in 1956, is deze uitgegroeid tot een federatie van 81 autonome coöperaties, actief in sectoren zoals productie, detailhandel, financiën en educatie. Het biedt werkgelegenheid aan meer dan 70.000 mensen, waarvan de meerderheid arbeider-lid zijn. Elke werknemer heeft een stem in de leiding van het bedrijf en ontvangt een deel van de winst. Mondragon’s succes is vooral te danken aan zijn democratisch bestuur and solidariteit onder zijn coöperaties.

In tijden van economische teruggang, bijvoorbeeld, herverdeelt Mondragon de middelen en wijst het opnieuw arbeiders vanuit de coöperaties toe, om banen te behouden. Arbeider-beheerders betuigen vaak hun dank aan collega’s wanneer zij zich in momenten van persoonlijke tegenspoed vrijwillig beschikbaar stellen om diensten over te nemen of accommodaties aanbieden voor flexibelere roosters. In vergelijking met de grootste 500 bedrijven in de Verenigde Staten, waar het salarisverschil tussen de hoogst- en laagstbetaalde arbeiders een ratio van 272 tot 1 kent, behoudt Mondragon een ratio van ongeveer 6 tot 1. Door mensen de voorkeur over kapitaal te geven en te streven naar rijke samenlevingen in plaats van rijke mensen, belichaamt Mondragon een eerlijkere en barmhartige benadering van bedrijfsvoering. Dit model heeft van Mondragon een wereldwijd symbool gemaakt voor de potentie van grootschalige arbeiderscoöperaties. 
De Mondragon Corporatie

Verenigde Staten: Arizmendi Association of Cooperatives & The Cheese Board

De Arizmendi Association of Cooperatives in Californië, opgericht in 1996, is een opzienbarend voorbeeld van een succesvolle arbeiderscoöperatie in de Verenigde Staten. Het is vernoemd naar José María Arizmendiarrieta, de oprichter van de Mondragon coöperatieve beweging en bestaat uit acht leden-ondernemingen, waarvan zes bakkerijen in de Bay Area die worden gerund door werknemers. Hoewel deze bakkerijen dezelfde producten en recepten delen, en vasthouden aan de coöperatieve principes van democratisch bestuur en winstdeling, opereert eenieder van hen onafhankelijk. Behalve de bakkerijen is bij Arizmendi ook Root Volume aangesloten, een landschapsontwerp coöperatie en ontwikkeling en ondersteuningscollectief. Dit collectief voorziet alle leden van trainingen, boekhouding en juridische diensten. Het collaboratieve model van de associatie stelt zijn verschillende coöperaties in staat om te profiteren van collectieve middelen zonder hun autonomie daarbij te verliezen. Het laat zien hoe arbeiderscoöperaties kunnen bloeien in verschillende lokale markten.

Arizmendi was oorspronkelijk geïnspireerd en gesteund door een andere arbeiderscoöperatie: De Cheese Board Collective in Berkley. Dit collectief, dat zowel als een kaaswinkel/boer als pizzeria opereert, werd 30 voor Arizmendi opgericht. Het was eerst een privaat bedrijf, maar de oprichters verkochten het aan hun werknemers en bleven actieve leden en transformeerde The Cheese Board daarmee in een egalitaire, door arbeiders gerund collectief. Het collectief populariseerde stokbroden onder Amerikanen en hun verscheidenheid aan broden groeide, evenals de verkoopcijfers.

De pizzeria serveert iedere dag slechts een type pizza, altijd vegetarisch en belegd met seizoen producten. Elk stuk komt met een extra dunner stuk om te compenseren voor een ongelijkmatig snijden. Het restaurant is een levendige zaak, met een piano en een vloer voor live optredens, vaak jazz groepen. The Cheese Board was een drijvende kracht achter North Berkley’s ‘’Gourmet Gheto’’, een gebied dat bekendheid geniet als de geboorteplaats van de Californische keuken. Het succes van het collectief weerklinkt door Californië, waar andere gelijkgestemde ondernemingen ontstaan, waaronder dus de Arizmendi Association. 
Arizmendi Association of Cooperatives
The Cheese Board

Verenigd Koninkrijk: Suma Wholefoods

Suma Wholefoods, uit het Verenigd Koninkrijk steekt erbovenuit als een van de grootste arbeiderscoöperaties van Europa, en de grootste gelijk belonende  arbeiderscoöperatie bovendien. Suma is gevestigd in West Yorkshire en is een groothandel in vegetarische, natuurlijk en ethisch verantwoorde producten. Zij bezorgen meer dan 7.000 producten -waaronder voedsel, lichaamsverzorgings- en schoonmaakproducten- in het Verenigd Koninkrijk en daarbuiten. Sinds de oprichting in 1977 heeft Suma geopereerd als een volledig door arbeiders gerunde en beheerde coöperatie, met zo’n 200 leden die evenveel verdienen en meedoen aan beslissingsprocessen. Een Suma werknemer vult iedere week verschillende rollen in, waaronder die van vrachtwagenchauffeur, boekhouder en kok. 

Als een reactie op de huidige klimaatcrisis zette Suma in juni 2023 een duurzaamheidsstrategie op om hun onderneming tot 2030 door te laten leiden. Sindsdien heeft de coöperatie jaarlijks duurzaamheidsrapporten gepubliceerd, met daarin updates over de geboekte progressie. De onderneming houdt daarnaast ook vast aan een tiental ethische verklaringen, waarmee ze erkennen dat ‘het eerlijke antwoord op moeilijke vragen rondom duurzaamheid niet eenvoudig of populair is.’’ Suma’s toewijding tot transparantie, gelijkheid en duurzaamheid vestigde een reputatie onder ethische ondernemingen. Het bedrijf laat zien hoe een coöperatie ethische ondernemingspraktijken kan integreren en ondertussen sociale en milieuvraagstukken aan te stippen: een noemenswaardig model voor duurzaam en sociaal verantwoordelijke bedrijven.
Suma Wholefoods

Nederland: De Afrikaanderwijk Coöperatie

In Nederland bestaan nauwelijks arbeiderscoöperaties; onder de enkele die er wel zijn is de Afrikaanderwijk Coöperatie in Rotterdam Zuid. Sinds 2013 verbindt deze coöperatie werkplekken, ondernemers, producenten en sociale organisaties, voornamelijk in de Afrikaanderbuurt. De missie is het promoten van duurzame lokale productie en culturele ontwikkeling, het versterken en het financieel stabiel maken van de omgeving. Het najagen van deze missie heeft het zelf organiserend vermogen van de buurt vergroot en heeft plekken en diensten beschikbaar gemaakt voor de lokale gemeenschap. Zij zijn gevestigd op het Gemaal op Zuid, een gedeelde ruimte voor de buurt waar de meeste activiteiten en ontmoetingen plaatshebben. Het gebouw wordt gedeeld met enkele andere lokale partners en is in gemeenschappelijk gebruik voor uiteenlopende doelen. De gedeelde ruimte huist ook een buurtkeuken waar leden kunnen deelnemen aan kookworkshops en catering commissies, en waar keukenervaring van onschatbare waarde kan worden opgedaan. De Afrikaanderwijk Coöperatie initieerde ook het SCHOON programma, wat erop staat dat schoonmaakdiensten niet worden uitbesteed aan grote bedrijven, maar aan buurtbewoners, ook zij die een carrière switch voor ogen hebben. Daarbovenop heeft de coöperatie een cultureel programma waarin zij nauw samenwerken met kunstenaars en musea. Door deze uiteenlopende initiatieven dient de Afrikaanderwijk Coöperatie als een pionier en moedigt het culturele en economische weerbaarheid in lokale gemeenschappen in Nederland aan.
De Afrikaanderwijk Coöperatie

Conclusie
Zoals de hierboven genoemde voorbeelden aantonen, kunnen arbeiderscoöperaties op vele manieren en in vele sectoren succesvol zijn. Hoewel uitdagingen zoals toegang tot financiën en schaalvergroting aan de orde van de dag blijven, laten de weerbaarheid en het aanpassingsvermogen van arbeiderscoöperaties zien hoe de toekomst van werk en ondernemen gevormd kan worden. Ze demonstreren hoe bedrijven meer kunnen zijn dan winst-georiënteerde entiteiten – gemeenschappen met een gedeeld doel die toewerken naar een meer gelijkwaardige en duurzame globale economie.

Overige arbeiderscoöperaties
Samen Nieuw-West
Red Emma’s
Firestorm Books & Coffee
Come as You Are
Lijjat
Edinburgh Bike Coop